
Xây dựng, ứng dụng công cụ dự báo, cảnh báo thủy văn
Thời gian qua, ngành Khí tượng Thủy văn (KTTV) đã thực hiện nhiều nghiên cứu, tập trung xây dựng các công cụ dự báo, cảnh báo thủy văn cho những lưu vực sông khác nhau. Các sản phẩm được ứng dụng tại Trung tâm Dự báo KTTV quốc gia và các Đài KTTV địa phương, góp phần nâng cao khả năng dự báo dòng chảy, diễn biến lũ và cảnh báo ngập lụt tại các khu vực có nguy cơ cao. Hệ thống sử dụng tổ hợp các mô hình thủy văn, thủy lực và mô hình dự báo ngập lụt, gồm MIKE-NAM, MIKE 11 và MIKE 11-GIS, kết hợp với kết quả dự báo mưa từ các mô hình số trị làm đầu vào. Việc kết hợp các mô hình cho phép mô phỏng quá trình hình thành dòng chảy, diễn biến lũ trên sông và phạm vi ngập lụt tại các khu vực đô thị. Đây là một bước tiến quan trọng trong việc ứng dụng các thành tựu khoa học kỹ thuật vào dự báo thủy văn nguy hiểm. Không chỉ cung cấp thông tin về diễn biến lũ, công nghệ còn tạo cơ sở khoa học phục vụ cảnh báo ngập lụt tại hai thành phố Lạng Sơn và Cao Bằng, hỗ trợ chính quyền địa phương trong chỉ đạo, điều hành công tác phòng, chống thiên tai.
Đối với khu vực Tây Nguyên và Trung Bộ, công nghệ dự báo thủy văn hạn vừa, hạn dài mùa cạn cho lưu vực sông Sê San đã được nghiên cứu và xây dựng. Công nghệ sử dụng kết quả dự báo mưa của các mô hình số trị hạn vừa làm đầu vào cho mô hình thủy văn, kết hợp mô hình điều tiết hồ chứa để dự báo dòng chảy đến các hồ chứa và các trạm thủy văn khống chế trên lưu vực. Điểm đáng chú ý là hệ thống không chỉ phục vụ dự báo dòng chảy mà còn hỗ trợ nhận định nguy cơ thiếu nước, khô hạn, mưa lũ muộn và lũ trái mùa. Những thông tin này có ý nghĩa thiết thực đối với công tác quản lý tài nguyên nước, vận hành hồ chứa và xây dựng phương án phòng, chống thiên tai tại địa phương. Kết quả nghiên cứu đã cung cấp công cụ hỗ trợ Ban Chỉ huy phòng, chống thiên tai và tìm kiếm cứu nạn cấp tỉnh, các chủ hồ chứa và cơ quan quản lý địa phương chủ động hơn trong chỉ đạo, điều hành vận hành hồ chứa. Đây cũng là một hướng tiếp cận mới khi lần đầu tiên công nghệ dự báo thủy văn hạn vừa, hạn dài mùa cạn được nghiên cứu đưa vào nghiệp vụ dự báo cho lưu vực sông Sê San.
Trên lưu vực sông Hồng, công nghệ nhận dạng lũ lớn và dòng chảy mùa cạn cũng đã được xây dựng. Hệ thống kết hợp mô hình thủy văn thông số tập trung với các mô hình thống kê, trong đó có mô hình phân tích tương quan nhiều biến và mô hình mạng thần kinh nhân tạo ANN được xây dựng trên môi trường Matlab. Công nghệ cho phép dự báo các đặc trưng dòng chảy lớn nhất, nhỏ nhất và trung bình tại các vị trí trên thượng lưu sông Hồng, gồm sông Đà, sông Thao và sông Lô, với các thời hạn trước 5 ngày, 10 ngày, theo tháng và theo mùa. Các sản phẩm đã được ứng dụng trong nghiệp vụ dự báo thời hạn tháng, thời hạn mùa tại các hồ chứa lớn và những trạm thủy văn chính trên lưu vực sông Hồng.
Ở khu vực Nam Bộ, các hệ thống cảnh báo sớm mưa, lũ và xâm nhập mặn đang được ứng dụng tại Đài KTTV Nam Bộ và các Đài KTTV tỉnh. Việc phát triển những công cụ này có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh khu vực Đồng bằng sông Cửu Long chịu tác động đồng thời của biến đổi khí hậu, nước biển dâng, hạn hán và sự thay đổi chế độ dòng chảy từ thượng nguồn.
Đối với lưu vực sông Mã, công nghệ dự báo dòng chảy lũ hạn ngắn trên cơ sở kết hợp mô hình dự báo mưa số trị và dữ liệu radar thời tiết đã được chuyển giao ứng dụng tại Trung tâm Dự báo KTTV quốc gia và Đài KTTV khu vực Trung Bộ.
Đặc biệt, hệ thống thông tin cảnh báo sớm trượt lở đất đá và lũ quét khu vực miền núi, trung du Việt Nam đã được nghiên cứu phát triển theo hướng tăng cường khả năng tiếp cận thông tin của người dân. Hệ thống có thể truyền thông tin cảnh báo đến người sử dụng thông qua điện thoại di động, đồng thời tích hợp chức năng tiếp nhận, cập nhật phản hồi từ người dân để phục vụ công tác dự báo, cảnh báo. Việc đưa công nghệ cảnh báo đến tận người sử dụng là bước tiến quan trọng, góp phần rút ngắn khoảng cách giữa cơ quan dự báo và cộng đồng dân cư. Đối với những khu vực miền núi, nơi lũ quét và sạt lở đất có thể xảy ra nhanh, thông tin cảnh báo kịp thời có ý nghĩa trực tiếp trong việc tổ chức sơ tán, bảo vệ tính mạng và tài sản của người dân.
Ứng dụng công nghệ mới, nâng cao năng lực dự báo
Ngành KTTV đang đẩy mạnh ứng dụng nhiều công nghệ mới nhằm nâng cao năng lực dự báo. Nổi bật là việc tích hợp AI vào dự báo bão và thời tiết nguy hiểm, giúp cải thiện độ chính xác dự báo cường độ bão từ 10 - 20% trong ngắn hạn, đồng thời cho phép nhận dạng tự động vị trí và cường độ bão từ dữ liệu vệ tinh với độ chính xác trên 90%. Các hệ thống cảnh báo dông, lốc, mưa lớn cực ngắn cũng đang được phát triển dựa trên dữ liệu đa nguồn như radar, vệ tinh, định vị sét và trạm đo tự động, cho phép đưa ra cảnh báo sớm từ 30 phút đến vài giờ. Các nền tảng giám sát và cảnh báo lũ quét, sạt lở đất theo thời gian thực, chi tiết đến cấp xã, đang dần được triển khai. Các mô hình thủy văn, thủy lực hiện đại cũng hỗ trợ dự báo lũ và xâm nhập mặn trên từng lưu vực sông.
Dù đạt nhiều tiến bộ, công tác dự báo vẫn đối mặt với không ít thách thức, độ chính xác dự báo mưa lớn còn thấp, đặc biệt với các ngưỡng nguy hiểm. Hệ thống quan trắc chưa đồng bộ, dữ liệu chưa liên thông và còn thiếu các bộ dữ liệu nền quan trọng như địa chất, địa hình theo thời gian thực. Điều này khiến việc cảnh báo chi tiết lũ quét, sạt lở đất đến từng khu vực cụ thể vẫn khó khăn,…
Trong thời gian tới, công tác dự báo định hướng tập trung vào bốn trụ cột chính: Làm chủ công nghệ lõi (đặc biệt là AI và mô hình dự báo tổ hợp), phát triển hệ thống quan trắc thông minh thời gian thực, tăng cường năng lực xử lý dữ liệu lớn và nâng cao hiệu quả truyền tải thông tin cảnh báo đến người dân. Mục tiêu cụ thể là giảm sai số dự báo cường độ bão xuống dưới 7 m/s trong hạn 1 - 3 ngày, nâng tỷ lệ dự báo mưa đạt trên 60% với các ngưỡng quan trọng, đồng thời phát triển các mô hình AI có khả năng dự báo lũ và nhận diện sớm các hiện tượng thời tiết nguy hiểm trước 2 - 5 ngày.
Nguồn: Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường