Chuyển mạnh từ dự báo hiện tượng sang dự báo tác động
Phát biểu tại hội thảo, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp cho rằng, trong công tác phòng, chống thiên tai, giai đoạn "phòng" giữ vai trò quyết định, và cốt lõi của phòng ngừa chính là dự báo chuẩn xác. Từ thực tiễn điều hành ứng phó thiên tai cũng như qua đánh giá các mô hình chuyển đổi số thí điểm tại địa phương.

Gợi ý nội dung tại hội thảo, Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp yêu cầu các đơn vị phải tích hợp dữ liệu từ các nguồn sẵn có như cơ sở dữ liệu đất đai, ảnh vệ tinh, thiết bị bay không người lái, ứng dụng AI và thúc đẩy hợp tác đặt hàng doanh nghiệp công nghệ để chuyển mạnh từ dự báo hiện tượng sang dự báo tác động. Các bản tin cảnh báo phải đến tay người dân sớm nhất và giúp họ ra quyết định ứng phó các tình huống cụ thể.
Tại hội thảo ông Cao Đức Phát, nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chủ tịch Hội đồng quản lý Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai cho biết: Thời gian qua, Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai đã thí điểm ứng dụng các nền tảng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo tại một số địa phương để đo đạc, giám sát mưa lũ, sạt lở đất theo thời gian thực và cụ thể hóa thông tin cảnh báo đến từng cộng đồng.
Lãnh đạo Quỹ kỳ vọng sẽ cùng các nhà khoa học, cơ quan quản lý đánh giá thực chất hiệu quả để nhân rộng, giúp nâng cao năng lực tự phòng tránh và ứng phó kịp thời cho người dân vùng rủi ro thiên tai cao.
Theo thông tin được công bố tại Báo cáo quốc gia về thích ứng với biến đổi khí hậu, mạng lưới quan trắc khí tượng thủy văn quốc gia hiện có 2.807 trạm thuộc nhiều loại hình, bao gồm trạm khí tượng bề mặt, trạm đo mưa tự động, trạm thủy văn, trạm hải văn, radar thời tiết và các hệ thống quan trắc chuyên ngành.
Các mô hình dự báo thời tiết số độ phân giải cao của Việt Nam đã có khả năng cung cấp dữ liệu dự báo chi tiết trên lưới 3 km × 3 km. Bên cạnh đó, việc tích hợp dữ liệu vệ tinh, radar thời tiết, trạm quan trắc tự động và hệ thống phát hiện sét đang góp phần nâng cao khả năng giám sát các hiện tượng thời tiết nguy hiểm theo thời gian thực.
Một số hệ thống công nghệ hiện nay đã hỗ trợ dự báo, cảnh báo các hiện tượng dông, lốc, sét và mưa đá trước khoảng 30 phút đến 3 giờ, tạo thêm thời gian để chính quyền địa phương và người dân chủ động triển khai các phương án ứng phó.

Để giải quyết khoảng trống này, Cục Khí tượng Thủy văn đề xuất khung kiến trúc ba tầng gồm: ngưỡng hiểm họa, ngưỡng tác động và ngưỡng kích hoạt. Quy trình vận hành được xây dựng trên 5 lớp dữ liệu (hiểm họa, phơi bày, năng lực ứng phó, dữ liệu tác động thực tế, và quyết định/hành động). Theo ông Hiển, cùng một lượng mưa nhưng mức độ rủi ro có thể rất khác nhau, tùy thuộc vào mức độ phơi bày và năng lực ứng phó của từng địa bàn. Vì vậy, cảnh báo sớm chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi bảo đảm đủ "thời gian vàng" để xử lý thông tin, truyền tin và triển khai sơ tán, ứng phó tại hiện trường trước khi thiên tai xảy ra.
Những giải pháp công nghệ từ thực tiễn
Tại hội thảo, đại diện Công ty CP Giải pháp Thời tiết WeatherPlus đã giới thiệu nền tảng HydroNet đang được triển khai tại lưu vực sông Ngàn Sâu (Hà Tĩnh). Hệ thống tích hợp dữ liệu mưa, mực nước, kịch bản xả lũ liên hồ chứa Hố Hô - Ngàn Trươi với bản đồ ngập lụt hạ du và các tháp báo lũ tự động tại thôn, xóm. Nhờ đó, chính quyền có thể xác định cụ thể khu vực nào có nguy cơ ngập, thời điểm ngập và độ sâu ngập để chủ động phương án ứng phó.

Bổ sung kinh nghiệm quốc tế, đại diện Tập đoàn Weathernews (WNI-Nhật Bản) giới thiệu giải pháp giám sát thời tiết tại các vùng sâu, vùng xa bằng mạng lưới cảm biến IoT Soratena. Thiết bị có trọng lượng nhẹ và có khả năng đo 7 yếu tố khí tượng với tần suất một phút/lần. Theo chuyên gia WNI, các mô hình AI nếu thiếu dữ liệu thực địa có thể đưa ra dự báo sai lệch, thậm chí bỏ sót những trận mưa cực đoan. Vì vậy, dữ liệu từ cảm biến mặt đất cần được kết hợp với radar và vệ tinh để nâng cao độ tin cậy. Giải pháp này hướng tới dự báo theo lưới vi khí hậu 1 km×1 km, cập nhật 10 phút/lần, đồng thời gửi cảnh báo theo định vị GPS và xây dựng phương án sơ tán phù hợp với từng hộ gia đình.
Ở góc độ nghiên cứu thiên tai miền núi, PGS,TS Đỗ Minh Đức (Viện Địa công nghệ và Môi trường, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên – Đại học Quốc gia Hà Nội) chia sẻ công nghệ viễn thám InSAR kết hợp các trạm quan trắc để giúp theo dõi dịch chuyển bề mặt đất trong nhiều năm. Nhóm nghiên cứu đã xây dựng Cổng thông tin trượt lở (truotlo.com) và ứng dụng Sạt lở Việt Nam có khả năng cập nhật cảnh báo 20 phút/lần, chi tiết đến từng thôn, bản và tuyến đường đèo dốc.
Hội thảo đã tạo diễn đàn kết nối các cơ quan quản lý, tổ chức khoa học và công nghệ, doanh nghiệp trong nước và quốc tế nhằm chia sẻ kinh nghiệm, đánh giá thực tiễn, nhận diện cơ hội và những thách thức trong ứng dụng công nghệ mới tại Việt Nam. Trên cơ sở đó, các đại biểu đề xuất những giải pháp thiết thực nhằm đẩy mạnh nghiên cứu, phát triển và chuyển giao công nghệ phục vụ công tác dự báo, cảnh báo và phòng, chống thiên tai.

Những kết quả và khuyến nghị từ Hội thảo được kỳ vọng sẽ góp phần khai thác hiệu quả hơn nguồn dữ liệu, thúc đẩy phát triển các công cụ dự báo tiên tiến, từng bước xây dựng hệ thống cảnh báo sớm thiên tai đồng bộ, liên thông và lấy người dân làm trung tâm. Đây là nền tảng quan trọng để nâng cao năng lực dự báo, chủ động phòng ngừa và ứng phó với thiên tai, hạn chế thấp nhất thiệt hại về người và tài sản, góp phần bảo đảm an toàn cho cộng đồng và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững.
Nguồn: Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường