Hội thảo quy tụ 35 đại biểu, trong đó có ông Triệu Đăng Khoa, Phó Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm tỉnh Tuyên Quang; lãnh đạo các Hạt Kiểm lâm khu vực V, XIII, XIV, XV; lãnh đạo các Ban Quản lý rừng đặc dụng Du Già, Tân Trào - Cham Chu, Nà Hang; lãnh đạo Ủy ban nhân dân các xã có sinh cảnh phân bố của loài Voọc mũi hếch; cùng đại diện các tổ chức bảo tồn trong và ngoài nước, nhà khoa học và cộng đồng địa phương. Các đại biểu đã cùng nhau nhìn lại chặng đường đã qua và bàn định hướng cho một thập kỷ bảo tồn phía trước.
Trách nhiệm của "địa phương cuối cùng"
Phát biểu khai mạc, bà Mai Thị Hoàn, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tuyên Quang, nhấn mạnh: sau khi hợp nhất với tỉnh Hà Giang, Tuyên Quang hiện là địa phương duy nhất trong cả nước còn ghi nhận sự tồn tại của Voọc mũi hếch - loài linh trưởng đặc hữu của miền Bắc Việt Nam, đang ở mức Cực kỳ nguy cấp (CR) trong Sách đỏ thế giới. Đây vừa là niềm tự hào, vừa là trách nhiệm lớn.
Bà Mai Thị Hoàn, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tuyên Quang phát biểu khai mạc Hội thảo.
Theo bà Hoàn, tại khu vực Khau Ca, nơi quần thể được bảo vệ hiệu quả nhất, số cá thể đã tăng từ khoảng 50 - 60 con (năm 2002) lên ước tính 100 - 150 con (năm 2025) - minh chứng rõ ràng rằng bảo tồn chỉ thành công khi có sự vào cuộc đồng bộ của chính quyền, lực lượng bảo vệ rừng, tổ chức bảo tồn và cộng đồng. Bà cũng thẳng thắn chỉ ra những thách thức còn tồn tại: nhiều khu vực thiếu dữ liệu tin cậy, sinh cảnh bị phân mảnh, áp lực săn bắt và suy thoái rừng chưa được kiểm soát triệt để, năng lực quản lý ở một số nơi còn hạn chế.
Từ thực tiễn đó, hội thảo được định hướng chuyển từ cách tiếp cận rời rạc theo từng dự án, từng khu vực sang một chiến lược thống nhất ở cấp loài theo tinh thần "Một kế hoạch - One Plan", gắn bảo vệ sinh cảnh với sinh kế bền vững của người dân.
Bức tranh toàn cảnh về hiện trạng và nỗ lực bảo tồn
Bốn báo cáo tham luận tại hội thảo đã phác họa bức tranh khá đầy đủ về công tác bảo tồn Voọc mũi hếch trên địa bàn tỉnh.
Các đại biểu thảo luận tại Hội thảo
Đại diện tổ chức Fauna & Flora International (FFI), ông Chu Xuân Cảnh và ông Lê Khắc Quyết trình bày kết quả giai đoạn 2022 - 2025 và định hướng 2026 - 2030 tại khu vực Khau Ca, Quản Bạ, với tổng nguồn lực dự kiến khoảng 15,2 tỷ đồng cho các hoạt động tuần tra dựa trên dữ liệu, ứng dụng công nghệ SMART, GIS, bẫy ảnh, thiết bị bay không người lái và phục hồi sinh cảnh.
Đại diện SVW, ông Bùi Đăng Phong cập nhật hiện trạng quần thể tại Khau Ca, Quản Bạ, Nà Hang và Cham Chu, trong đó Khau Ca là khu vực có quần thể được xác nhận rõ nhất; các khu vực còn lại cần tiếp tục khảo sát thực địa. SVW cũng giới thiệu việc thử nghiệm thiết bị bay không người lái tầm nhiệt và công nghệ AI trong phát hiện loài và giám sát xâm nhập rừng.
Ông Lưu Tường Bách, đại diện tổ chức Conservation Impact (CI) và CBES thảo luận tại Hội thảo
Ông Lưu Tường Bách, đại diện tổ chức Conservation Impact (CI) và CBES, chia sẻ những kết quả nổi bật tại Hà Giang: mạng lưới 35 ô quan trắc kết hợp thiết bị ghi âm, hơn 1.800 bếp lò cải tiến được xây dựng giúp giảm khoảng 8.000 tấn nhiên liệu củi mỗi năm, cùng các chương trình giáo dục môi trường và lễ hội bảo tồn thu hút hàng nghìn lượt học sinh, người dân tham gia.
Đại diện Chi cục Kiểm lâm tỉnh Tuyên Quang, bà Nguyễn Thị Thanh Huyền, Phó Trưởng phòng Quản lý Bảo vệ rừng và Bảo tồn thiên nhiên, thông tin quần thể tại Khau Ca hiện ghi nhận tối thiểu 104 cá thể, ước tính khoảng 104 - 130 cá thể. Mục tiêu 5 năm tới là nâng quần thể lên khoảng 130 - 180 cá thể, đồng thời xây dựng Kế hoạch bảo tồn loài cấp tỉnh. Chi cục Kiểm lâm đề nghị các tổ chức, nhà tài trợ tiếp tục hỗ trợ kinh phí, chuyên gia, thiết bị cho công tác điều tra, tuần tra và phát triển sinh kế cho cộng đồng vùng đệm.
Nhiều ý kiến tâm huyết từ cơ sở
Phiên thảo luận ghi nhận nhiều ý kiến thẳng thắn từ lãnh đạo các Hạt Kiểm lâm khu vực V, XIII, XIV, XV, các Ban Quản lý rừng đặc dụng Du Già, Tân Trào - Cham Chu, Nà Hang và lãnh đạo Ủy ban nhân dân các xã có sinh cảnh phân bố của loài. Đại diện các Ban Quản lý rừng đặc dụng đều thống nhất kiến nghị tăng cường điều tra bằng công nghệ (thiết bị bay không người lái, bẫy ảnh, camera nhiệt), xây dựng cơ chế phối hợp và chia sẻ dữ liệu rõ ràng giữa các bên, đồng thời quan tâm đầu tư trang thiết bị còn thiếu cho lực lượng tại cơ sở.
Ông Lệnh Thế Tuyển, Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm số XIV, khu vực Du Già, cho biết quần thể Voọc mũi hếch tại Khau Ca nằm trên địa bàn quản lý của Hạt, gồm xã Tùng Bá (hơn 6.000 ha) và xã Minh Sơn (hơn 4.000 ha); đồng thời kiến nghị tăng cường sự tham gia thường xuyên của lực lượng Công an, Kiểm lâm trong các chương trình bảo tồn để nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật.
Đại diện chính quyền xã Tùng Bá, Sinh Long, Côn Lôn chia sẻ những mô hình truyền thông cộng đồng hiệu quả đã triển khai như lễ hội bảo tồn, cuộc thi vẽ tranh cho học sinh, mô hình bếp cải tiến, đồng thời đề xuất tiếp tục hỗ trợ sinh kế, phát triển du lịch sinh thái có trách nhiệm và sớm bố trí quỹ đất để di dời các hộ dân sống trong khu vực cần phục hồi sinh cảnh.
Thống nhất tầm nhìn đến năm 2050
Điểm nhấn của hội thảo là phần thảo luận nhóm nhằm định hình khung Kế hoạch hành động bảo tồn Voọc mũi hếch. Các đại biểu thống nhất xây dựng một Kế hoạch hành động chung, thời hạn 10 năm (2026 - 2035), tầm nhìn đến năm 2050, ưu tiên trình Ủy ban nhân dân tỉnh Tuyên Quang xem xét, ban hành.
Tại khu vực Vườn quốc gia Du Già - Khau Ca, các mục tiêu cụ thể đến năm 2035 được đề xuất gồm: tăng khoảng 25% số lượng cá thể so với hiện trạng; mở rộng diện tích sinh cảnh lên khoảng 1.600 ha; xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất; đưa Voọc mũi hếch trở thành biểu tượng đa dạng sinh học của tỉnh; huy động 10 - 15 triệu USD nguồn lực đến năm 2030 và bảo đảm ít nhất 30 cộng đồng dân cư được hưởng lợi trực tiếp từ công tác bảo tồn.
Đối với khu bảo tồn thiên nhiên Cham Chu và Nà Hang, các nhóm thảo luận đề xuất mục tiêu đến năm 2036 đưa hai khu vực này trở thành địa bàn an toàn cho việc điều tra, xác minh, phục hồi và kết nối sinh cảnh, với trọng tâm là bảo vệ khoảng 14.000 ha rừng liền khoảnh tại Cham Chu và tăng cường năng lực tuần tra, giám sát tại Nà Hang.
Thành lập Tổ/Nhóm công tác bảo tồn
Bàn về mô hình tổ chức phối hợp, ông Triệu Đăng Khoa, Phó Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm tỉnh Tuyên Quang, đề xuất trước mắt lựa chọn mô hình Nhóm chuyên gia/Tổ công tác kỹ thuật, trong đó SVW hỗ trợ đề xuất thành phần, còn Chi cục Kiểm lâm sẽ phân công cán bộ tham gia và làm đầu mối phối hợp. Nhóm cần có sự tham gia của các nhà khoa học, tổ chức bảo tồn và nhà tài trợ; khi hoàn thiện dự thảo Kế hoạch, Chi cục Kiểm lâm sẽ phối hợp tham mưu trình Sở Nông nghiệp và Môi trường và Ủy ban nhân dân tỉnh xem xét.
Ông Triệu Đăng Khoa, Phó Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm tỉnh Tuyên Quang phát biểu tại Hội thảo
Trên tinh thần đó, hội thảo thống nhất chủ trương thành lập Tổ/Nhóm công tác bảo tồn Voọc mũi hếch, trước mắt theo mô hình Nhóm chuyên gia/Tổ công tác kỹ thuật với sự tham gia của các tổ chức bảo tồn, viện nghiên cứu và chuyên gia, do Chi cục Kiểm lâm tỉnh Tuyên Quang làm đầu mối điều phối, tiến tới đề xuất thành lập Tổ công tác chính thức cấp tỉnh khi đủ điều kiện.
Một bước tiến quan trọng vì tương lai của loài linh trưởng đặc hữu
Hội thảo về công tác bảo tồn loài Voọc mũi hếch không chỉ là diễn đàn trao đổi thông tin, mà đã thực sự trở thành một bước tiến quan trọng trong tiến trình xây dựng Kế hoạch hành động bảo tồn loài giai đoạn 2026 - 2035, tầm nhìn đến năm 2050. Từ sự đồng thuận về mục tiêu, hoạt động ưu tiên đến cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước, các hạt kiểm lâm, ban quản lý rừng, chính quyền cơ sở, tổ chức bảo tồn, nhà khoa học, nhà tài trợ và cộng đồng địa phương, hội thảo đã đặt nền móng cho một cách tiếp cận bảo tồn bài bản, thống nhất và bền vững hơn.
Đại diện các cơ quan đơn vị tổ chức và các chuyên gia tham dự hội thảo
Đúng như tinh thần được khẳng định tại phiên khai mạc: một cánh rừng được bảo vệ hôm nay có thể quyết định sự tồn tại của một loài trong nhiều thập kỷ tới. Với trách nhiệm là địa phương duy nhất còn lưu giữ sinh cảnh của Voọc mũi hếch, Tuyên Quang cam kết tiếp tục phối hợp chặt chẽ cùng các cơ quan Trung ương, tổ chức bảo tồn trong và ngoài nước để những cánh rừng đặc dụng của tỉnh mãi là mái nhà an toàn cho loài linh trưởng quý hiếm này, hướng tới mục tiêu bảo tồn lâu dài và bền vững đã được toàn thể đại biểu đồng lòng xác định.
Tin, bài: Phòng Quản lý, bảo vệ rừng và Bảo tồn thiên nhiên, Chi cục Kiểm lâm.
