Vùng lõi cao nguyên đá canh cánh nỗi lo... thiếu nước
Nằm trong vùng lõi Công viên địa chất toàn cầu, xã Đồng Văn (tỉnh Tuyên Quang) có địa hình chủ yếu là núi đá vôi, chia cắt mạnh. Nguồn nước ít, phân bố không đều và suy giảm theo mùa khiến thiếu nước sinh hoạt, sản xuất trở thành nỗi lo thường niên của người dân nơi đây.
Toàn xã có 24 thôn với hơn 25.000 nhân khẩu, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm trên 80%, chủ yếu là người Mông. Dân cư phân tán, nhiều thôn nằm xa nguồn nước, trong khi nguồn nước tự nhiên không ổn định theo mùa khiến việc bảo đảm nước sinh hoạt gặp nhiều khó khăn, đặc biệt trong mùa khô.
Thiếu nước sinh hoạt, người dân vùng cao nguyên đá phải sử dụng nước trong khe núi, mó nước chưa được xử lý đảm bảo vệ sinh. Ảnh: Kiên Trung.
Ông Lê Trung Quyết, Phó Chủ tịch UBND xã Đồng Văn cho biết, thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 - 2025, 1.043 hộ dân được hỗ trợ nước sinh hoạt phân tán và 37 công trình nước sinh hoạt tập trung được đầu tư xây dựng.
Giai đoạn 2026 - 2027, nhu cầu sử dụng nước theo thứ tự ưu tiên là 4 công trình để cấp nước cho khoảng 1.836 hộ, tổng kinh phí 181,750 tỷ đồng. Giai đoạn 2028 - 2030 là 16 công trình, tổng số kinh phí hơn 371 tỷ đồng.
Theo ông Lê Trung Quyết, Phó Chủ tịch UBND xã Đồng Văn, toàn xã hiện có 37 công trình cấp nước tập trung, trong đó 30 công trình đang hoạt động, 2 công trình hoạt động kém và 5 công trình không hoạt động. Toàn xã có 3 trạm bơm do Trung tâm Dịch vụ công cộng - môi trường khu vực Đồng Văn đang quản lý, gồm trạm bơm thôn Quyết Tiến, trạm bơm Séo Hồ và trạm bơm thôn Đồng Lực.
Tuy nhiên, khả năng đáp ứng nhu cầu nước sinh hoạt vẫn còn thấp. Tỷ lệ hộ dân được cấp đủ 60 lít nước/người/ngày theo tiêu chuẩn của Chiến lược quốc gia cấp nước sạch và vệ sinh nông thôn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 mới đạt 27,3%; 4.139 hộ chưa được tiếp cận nước sạch hoặc còn gặp khó khăn về nước sinh hoạt. Đa số hộ dân vẫn sử dụng nước khe, nước mưa chưa qua xử lý, chất lượng nước chưa ổn định, nhất là vào mùa khô.
Nguyên nhân chủ yếu của thực trạng thiếu nước do nguồn nước suy giảm theo mùa; khoảng cách từ nguồn nước đến khu dân cư xa; hệ thống đường ống xuống cấp; địa hình dốc, khó mở rộng mạng lưới cấp nước; chi phí duy tu, vận hành lớn. Các địa bàn còn khó khăn về nước sinh hoạt gồm thôn Má Pắng, Sùa Lủng, Thài Phìn Tủng, Thiên Hương …
Địa hình dốc, thiếu nước, việc canh tác nông nghiệp của người dân vùng cao nguyên đá phụ thuộc vào tự nhiên, đợi mùa mưa mới tiến hành gieo trồng. Ảnh: Kiên Trung.
Tích nước cho mùa khôSau khi vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, xã Đồng Văn thành lập Tổ quản lý, sử dụng và khai thác các công trình thủy lợi, thực hiện kiểm tra, duy tu công trình và bảo vệ các nguồn nước. Các công trình đang được quản lý gồm hồ treo, hệ thống dẫn nước sinh hoạt tại Đồng Văn, Thiên Hương, Má Lủ, Má Pắng...
Người dân dọn vệ sinh hồ treo để chuẩn bị trữ nước mưa lấy nước sản xuất, sinh hoạt. Ảnh: Kiên Trung.
Đối với các thôn, xóm thường xuyên thiếu nước vào mùa khô (từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau), UBND xã đã đề xuất xây dựng đầu tư công trung hạn giai đoạn 2025-2030, các bể chứa nước quy mô lớn (hồ treo) tại các khu vực khó khăn để đảm bảo nước hợp vệ sinh, các cụm dân cư tập trung, hỗ trợ các hộ dân xây dựng các bể chứa nước, lượng nước được tích trữ chủ yếu là từ nước mưa do các hộ dân hứng trực tiếp từ mái nhà dẫn xuống bể chứa.
Các nguồn nước tự nhiên trên địa bàn xã đều được kiểm tra, thống kê và đưa vào quản lý. Tùy thuộc vào điều kiện tự nhiên, lượng nước cung cấp… sẽ xây dựng các phương án quản lý, khai thác đảm bảo hợp lý tránh thất thoát nguồn tài nguyên.
Trong điều kiện nguồn nước hạn chế và biến động mạnh theo mùa, bài toán của Đồng Văn không chỉ là xây thêm công trình mà còn phải tính toán khả năng nguồn và nhu cầu sử dụng trong từng thời kỳ. Luật Tài nguyên nước 2023 quy định việc điều hòa, phân phối tài nguyên nước phải căn cứ vào hiện trạng, nhu cầu sử dụng và khả năng của nguồn nước, trong đó ưu tiên nước cho sinh hoạt.
Theo ông Lê Trung Quyết, phần lớn công trình cấp nước sinh hoạt hiện do thôn, nhóm hộ hoặc cộng đồng dân cư trực tiếp quản lý, vận hành; UBND xã thực hiện quản lý nhà nước, kiểm tra và hướng dẫn. Việc duy tu công trình, bảo vệ khu vực lấy nước và sử dụng tiết kiệm nguồn nước được xác định là những yêu cầu thường xuyên, nhất là trước mùa khô.
Hồ trữ nước trên cao nguyên đá - một trong những giải pháp để khắc phục tình trạng thiếu nước của vùng cao. Ảnh: Kiên Trung.
Khó khăn không chỉ nằm ở số lượng nước. Vào những ngày mưa, một số nguồn nước tự nhiên bị đục, lẫn tạp chất; trong khi nhiều hệ thống cấp nước lấy trực tiếp từ nguồn hoặc qua bể chứa chưa hoàn chỉnh, hệ thống được ống đã xuống cấp nhưng chưa có kinh phí sửa chữa, xây mới. Vì vậy, cùng với bảo đảm đủ nước, chất lượng nước sinh hoạt cũng là vấn đề cần được giải quyết. Yêu cầu này cũng gắn với quy định của Luật Tài nguyên nước 2023 về khai thác tài nguyên nước cho sinh hoạt, theo hướng bảo đảm nguồn cấp ổn định, an toàn và giảm thiểu thất thoát, lãng phí nước.
Người dân phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn nước mưa tích trữ trong các hồ treo. Ảnh: Bá Thắng.
Các nguồn nước trên địa bàn chủ yếu nhỏ, lẻ, lượng nước không nhiều khiến cho việc kêu gọi đầu tư từ các cá nhân hay doanh nghiệp xây dựng khai thác dịch vụ cung cấp nước là không khả thi. Ý thức bảo vệ nguồn nước trong nhân dân đã được nâng cao tuy nhiên còn một số bộ phận chưa thực hiện nghiêm túc trong công tác tu sửa, sửa chữa các đường ống dẫn nước.
Trước thực trạng trên, UBND xã kiến nghị UBND tỉnh, các sở, ngành liên quan quan tâm bố trí nguồn lực đầu tư các công trình cấp nước sinh hoạt tập trung với 20 công trình hồ treo với dung tích khoảng 113.000m3 nhằm đáp ứng nhu cầu nước sinh hoạt cho người dân, trong đó ưu tiên các thôn vùng cao, khu vực xa nguồn nước, khu dân cư phân tán và các địa bàn thường xuyên thiếu nước vào mùa khô; hỗ trợ kinh phí sửa chữa, nâng cấp các công trình cấp nước sinh hoạt đã xuống cấp, hoạt động kém hiệu quả hoặc không còn hoạt động đồng thời đầu tư hệ thống bể chứa, đường ống dẫn nước, thiết bị lọc nước phù hợp với điều kiện địa hình của xã.
Ông Lý Văn Đông - Trưởng phòng Kinh tế xã Đồng Văn cho biết, xã nghiêm cấm người dân tự ý khai thác, khoan giếng khoan để bảo vệ nguồn nước ngầm. Các trường hợp vi phạm sẽ bị xử lý nghiêm. Hơn một năm sau sáp nhập, xã chưa cấp phép khai thác nước ngầm cho bất kỳ một hộ dân nào trên địa bàn xã và cũng không có chủ trương cấp phép xây dựng giếng khoan, khai thác nước ngầm để bào vệ an ninh nguồn nước, bảo vệ tài nguyên nước theo quy định của Luật Tài nguyên nước.
Nguồn: Báo Nông nghiệp và Môi trường
