Đưa quy định cấm lấn, lấp vào bảo vệ nguồn nước
Một trong những điểm mới đáng chú ý của Luật Tài nguyên nước năm 2023 là tăng cường bảo vệ không gian tồn tại và khả năng vận hành tự nhiên của nguồn nước. Theo Điều 8, hành vi lấn, lấp sông, suối, kênh, mương, rạch bị nghiêm cấm, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.
Địa phương phải lập danh mục hồ, ao, đầm, phá không được san lấp. Ảnh: Tùng Đinh.
Quy định này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh đô thị hóa, phát triển hạ tầng và mở rộng khu dân cư đang tạo sức ép ngày càng lớn lên hệ thống sông, hồ, kênh, rạch. Việc san lấp hoặc thu hẹp lòng dẫn có thể làm giảm khả năng chứa, dẫn và tiêu thoát nước, từ đó gia tăng nguy cơ ngập úng, ảnh hưởng đến thoát lũ, hệ sinh thái và an toàn khu vực ven sông.
So với Luật Tài nguyên nước năm 2012, quy định mới thể hiện cách tiếp cận rõ ràng và chủ động hơn. Luật năm 2012 đã cấm các hành vi ngăn cản trái phép sự lưu thông của nước, cản trở thoát lũ, nhưng chưa quy định trực tiếp hành vi “lấn, lấp” sông, suối, kênh, rạch thành một hành vi bị nghiêm cấm riêng.
Việc bổ sung quy định này xuất phát từ đặc tính liên kết của hệ thống nguồn nước. Sông, suối, kênh, rạch không chỉ là nơi chứa nước mà còn có chức năng dẫn nước, tiêu thoát nước và điều hòa dòng chảy. Chỉ một đoạn lòng dẫn bị lấn chiếm hoặc san lấp cũng có thể làm thay đổi khả năng thoát nước của cả khu vực, nhất là khi xảy ra mưa lớn, lũ hoặc triều cường.
Do đó, kiểm soát lấn, lấp ngay từ đầu có ý nghĩa phòng ngừa rủi ro, thay vì chỉ xử lý hậu quả sau khi dòng chảy bị biến đổi hoặc ngập úng đã phát sinh. Quy định này cũng đặt ra yêu cầu phải xem xét đầy đủ yếu tố nguồn nước trong quy hoạch, xây dựng, sử dụng đất và phát triển hạ tầng.
Nghiêm cấm nhiều hành vi có thể làm suy giảm hoặc cản trở chức năng của nguồn nước. Ảnh: Tùng Đinh.
Bên cạnh đó, Điều 8 còn nghiêm cấm nhiều hành vi có thể làm suy giảm hoặc cản trở chức năng của nguồn nước như đặt vật cản, chướng ngại vật, xây dựng công trình, trồng cây gây cản trở thoát lũ và lưu thông nước mà không có biện pháp khắc phục; khai thác trái phép cát, sỏi, bùn, đất và khoáng sản khác; phá hoại công trình bảo vệ, điều tiết, tích trữ nước; làm sai lệch thông tin, dữ liệu tài nguyên nước; không tuân thủ quy trình vận hành hồ chứa, liên hồ chứa hoặc xây dựng công trình điều tiết, tích trữ và phát triển nguồn nước trái quy hoạch có liên quan.
Rà soát, xác định rõ những nguồn nước cần bảo vệĐể quy định cấm lấn, lấp nguồn nước thực sự đi vào cuộc sống, yêu cầu đặt ra không chỉ là xác định hành vi bị cấm, mà còn phải làm rõ nguồn nước nào cần bảo vệ, phạm vi bảo vệ đến đâu và cơ quan nào chịu trách nhiệm quản lý.
Sau khi Luật Tài nguyên nước năm 2023 được ban hành, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Kế hoạch triển khai thi hành Luật tại Quyết định số 274/QĐ-TTg. Theo đó, các địa phương có trách nhiệm rà soát, công bố danh mục hồ, ao, đầm, phá không được san lấp.
Trước khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, đã có 55/63 tỉnh, thành phố công bố danh mục hồ, ao, đầm, phá không được san lấp và 57/63 địa phương công bố danh mục nguồn nước phải lập hành lang bảo vệ. Đây là cơ sở quan trọng để các địa phương tiếp tục rà soát, cập nhật theo địa giới và mô hình tổ chức mới.
Bước sang năm 2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tiếp tục đẩy nhanh việc cụ thể hóa các quy định của Luật tại địa phương. Tại Văn bản số 718/BNNMT-TNN, Bộ yêu cầu các tỉnh, thành phố tổ chức đồng bộ các nhiệm vụ về quản lý, khai thác, sử dụng và bảo vệ tài nguyên nước.
Huy động nguồn lực hợp pháp để xác định nguồn nước, cắm mốc hành lang bảo vệ. Ảnh: Tùng Đinh.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường yêu cầu các địa phương chủ động bố trí kinh phí, huy động nguồn lực hợp pháp để xác định nguồn nước, cắm mốc hành lang bảo vệ và hoàn thiện hồ sơ quản lý. Kết quả triển khai phải được tổng hợp, báo cáo Bộ trước ngày 31/12/2026.
Tiếp đó, tháng 3/2026, Bộ ban hành Văn bản số 2657/BNNMT-TNN, tập trung vào hai nhiệm vụ trọng tâm: rà soát, cập nhật danh mục hồ, ao, đầm, phá không được san lấp và danh mục nguồn nước phải lập hành lang bảo vệ.
Theo yêu cầu của Bộ, các địa phương chưa lập hoặc đang lập danh mục hồ, ao, đầm, phá không được san lấp phải khẩn trương hoàn thành và công bố. Những danh mục đã được phê duyệt trước khi Luật có hiệu lực cũng phải được rà soát, điều chỉnh cho phù hợp với quy định mới, với mục tiêu hoàn thành trong nửa đầu năm 2026.
Đối với nguồn nước phải lập hành lang bảo vệ, địa phương cần xác định rõ phạm vi hành lang trên bản đồ địa chính hoặc bản đồ hiện trạng sử dụng đất. Trường hợp dữ liệu chưa đầy đủ, phải tiếp tục điều tra, khảo sát và cập nhật để làm rõ ranh giới quản lý.
Như vậy, từ quy định mang tính nguyên tắc trong Luật, yêu cầu bảo vệ nguồn nước đang được chuyển thành những nhiệm vụ cụ thể trên thực địa: lập danh mục, xác định ranh giới, thể hiện trên bản đồ, cắm mốc và kiểm soát các hoạt động có nguy cơ xâm lấn.
Đây là khâu có ý nghĩa quyết định. Khi một hồ, ao, kênh, rạch hoặc đoạn sông được xác định rõ trong hồ sơ và trên bản đồ quản lý, cơ quan chức năng sẽ có căn cứ cụ thể hơn để xem xét quy hoạch, cấp phép xây dựng, giao đất, cho thuê đất, kiểm tra dự án và xử lý vi phạm.
Địa phương cụ thể hóa bằng danh mục và kiểm tra thực địaThực tế tại các địa phương cho thấy áp lực lấn chiếm, san lấp sông, hồ, kênh, rạch vẫn rất lớn, nhất là ở khu vực đô thị có tốc độ phát triển nhanh. Tại TP.HCM, riêng quý I/2026, cơ quan chức năng ghi nhận 99 trường hợp liên quan đến xây dựng, san lấp, lấn chiếm và vi phạm hành lang bảo vệ bờ sông, kênh, rạch. Thành phố đã yêu cầu tăng cường kiểm tra, xử lý các công trình và hành vi vi phạm.
Song song với kiểm tra, nhiều địa phương đã chủ động xác lập danh mục nguồn nước không được san lấp. Tháng 8/2026, TP. Cần Thơ phê duyệt danh mục 10 hồ, ao không được san lấp tại 6 xã, phường. Tây Ninh đưa 16 hồ, ao, đầm, phá với tổng diện tích gần 23.000 ha vào danh mục bảo vệ, trong đó hồ Dầu Tiếng chiếm hơn 21.000 ha. Tại Hà Nội, sau đợt điều chỉnh tháng 5/2025, tổng số hồ, ao, đầm không được san lấp đã lên tới 3.501.
Từ các địa phương có thể thấy, quy định cấm lấn, lấp chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được chuyển thành những ranh giới quản lý cụ thể. Danh mục nguồn nước, bản đồ, mốc giới và cơ chế kiểm tra là những công cụ để biến quy định pháp luật thành hoạt động quản lý hằng ngày.
Luật Tài nguyên nước năm 2023 đã tạo cơ sở pháp lý rõ ràng để ngăn chặn hành vi lấn, lấp nguồn nước. Trên cơ sở đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang hướng dẫn các địa phương rà soát danh mục, xác định hành lang bảo vệ và hoàn thiện dữ liệu quản lý; các địa phương trực tiếp kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm.
Cách tiếp cận này cho thấy quản lý tài nguyên nước không chỉ dừng ở bảo vệ lượng nước, mà còn phải giữ gìn không gian để nước lưu thông, tiêu thoát và điều tiết an toàn. Qua đó, góp phần giảm nguy cơ ngập úng, sạt lở, bảo vệ hệ sinh thái và tạo nền tảng an toàn cho phát triển lâu dài.
Nguồn: Báo Nông nghiệp và Môi trường
